บทที่ 10 — ความเป็นพิษ ข้อห้ามใช้ และความปลอดภัย (หน้า 6/6)

ต้นตำแยมีขนแหลมบนผิวใบและลำต้นที่ทำหน้าที่เหมือน hypodermic needle เมื่อสัมผัส ปลายขนจะหักออกเผยโครงสร้างกลวงที่แหลมคม ฉีดสารเคมีเข้าสู่ผิวหนัง ประกอบด้วย histamine, acetylcholine และ 5-hydroxytryptamine สารเหล่านี้ทำให้เกิดปฏิกิริยาทันที แต่อาการเจ็บปวดอาจคงอยู่นานกว่า 12 ชั่วโมง แม้ลมพิษจะหายไปแล้ว ซึ่งบ่งชี้ว่ามีสารอื่นที่กระตุ้นให้เกิดการปล่อยสารก่อการอักเสบซ้ำ

วิธีลดอาการ: หากถูกตำแยต่อย ให้นวดบริเวณนั้นแรงๆ หรือประคบเย็น การจับต้นตำแยแน่นๆ มีโอกาสถูกต่อยน้อยกว่าสัมผัสเบาๆ อย่างไรก็ตาม ตำแยบางสายพันธุ์อาจรุนแรงมาก — Urtica gigas เคยทำให้ม้าตายในนิวซีแลนด์ และ U. ferox เคยทำให้คนเสียชีวิต

Immunological contact urticaria เป็นปฏิกิริยาแบบ Type I ที่เกิดในผู้ที่เคยไวต่อสารจำเพาะมาก่อน โมเลกุลของสารแพ้จะแทรกผ่านชั้น epidermis แล้วทำปฏิกิริยากับ IgE ที่เกาะอยู่บน mast cells ทำให้ปล่อยสาร histamine และสารก่อการอักเสบอื่นๆ เช่น prostaglandins, kinins และ leukotrienes

พืชบางชนิดมีขนที่ช่วยให้ antigen แทรกเข้าผิวหนังได้ง่ายขึ้น ตัวอย่างเช่น Salsola kali (tumbleweed) ที่มีใบประดับแหลมคมทำให้เกิดผื่นระคายเคือง และบางคนอาจไวต่อสารจนเกิดลมพิษสัมผัสในเวลาต่อมา

การแทงทะลุผิวหนังโดยขน หนาม หรือเสี้ยนจากพืชทำให้เกิด papular eruption พืชหลายชนิดมี glandular hairs (trichomes) บนลำต้นและใบ โดยเฉพาะวงศ์ Boraginaceae เช่น borage, forget-me-not, hound's tongue, comfrey และ lungwort ที่มีขนหยาบแข็ง

พืชตระกูลกระบองเพชร Opuntia (prickly pear) มีขนเล็กรูปตะขอเรียกว่า glochids ที่ดูไม่อันตรายแต่สามารถบาดผิวหนังอ่อนนุ่มได้ และอาจติดไปกับเสื้อผ้าแล้วเข้าสู่บริเวณอื่นของร่างกาย

พืชหลายชนิดมีสารเคมีที่ทำให้ระคายเคืองเพิ่มเติมจากการระคายเคืองทางกายภาพ สารเคมีที่พบบ่อยคือ calcium oxalate ที่พบในหัวพืชหลายชนิด Dieffenbachia และรูบาร์บ ผลึกรูปเข็มเหล่านี้เรียกว่า raphides ถูกห่อหุ้มด้วยของเหลวเมือกในเซลล์ เมื่อสัมผัสน้ำ เซลล์จะพ่นผลึกเข้าสู่ผิวหนังหรือเยื่อเมือก กระบองเพชรบางชนิดมี calcium oxalate สูงถึง 85% ของน้ำหนักแห้ง

สารระคายเคืองมีโครงสร้างหลากหลาย ได้แก่ alkaloids, glycosides, proteolytic enzymes, saponins, phenolic compounds และ anthraquinones พืชวงศ์ Ranunculaceae มีสาร protoanemonin ที่เป็นสารระคายเคืองทางเคมี

สกุล Toxicodendron ในวงศ์ Anacardiaceae ได้แก่ poison ivy, poison oak และ poison sumac รวมถึงพืชที่เกิดปฏิกิริยาข้ามกัน เช่น มะม่วงหิมพานต์ (Anacardium occidentale), แปะก๊วย (Ginkgo biloba), มะม่วง (Mangifera indica) และแลคเกอร์ญี่ปุ่น (Rhus verniciflua)

สารสำคัญคือ urushiol — สารผสมของ pentadecylcatechols (PDCs) โดย poison ivy มี C-15 side chains เป็นหลัก, poison oak มี C-17 และ poison sumac มี C-13 การมี double bonds ในสายโซ่มากขึ้นทำให้ allergenicity สูงขึ้น ชื่อ urushiol มาจากคำภาษาญี่ปุ่นว่า kiurushi แปลว่า "ยาง"

สำหรับบางคน การสัมผัสสารแพ้ซ้ำในปริมาณน้อยบ่อยๆ อาจทำให้เกิด immunological tolerance และสามารถลดความไวได้ด้วยการรับประทานสารแพ้นั้น

ผื่นจาก phototoxicity reaction มีลักษณะเป็นแถบสีแดงเข้ม มักมีตุ่มน้ำ (vesicular) และมีสีน้ำตาลเข้มตามมา ปฏิกิริยาเกิดมากในช่วงกลางถึงปลายฤดูร้อนเมื่อระดับ psoralens ในพืชสูงสุดและผิวหนังไม่มีเสื้อผ้าปกป้อง

การแยกจาก poison ivy: ปฏิกิริยาพิษต่อแสงจำกัดอยู่เฉพาะบริเวณที่สัมผัสพืชและโดนแสงแดด เจ็บแต่ไม่คัน ตามด้วยผิวสีเข้มขึ้น ในขณะที่ผื่นแพ้สัมผัสจะ pruritic (คัน) ลามออกจากบริเวณสัมผัส และแทบไม่มีการเปลี่ยนสีของผิว

ในยุโรป สาเหตุที่พบบ่อยที่สุดคือการสัมผัสต้น rue ส่วนในฤดูร้อนพบได้ในผู้ที่ทำงานกับ parsley, parsnip หรือ celery

Furocoumarins (หรือ furanocoumarin) เป็นสารก่อความไวต่อแสงและเป็นพิษได้ แต่ก็ถูกนำมาใช้ทางการแพทย์มากว่า 3,000 ปี ในการรักษาโรค vitiligo (ผิวหนังด่างขาว) พบมากใน 5 วงศ์พืช:

• Apiaceae (เช่น celery, parsnip, parsley)
• Fabaceae
• Moraceae
• Orchidaceae
• Rutaceae (เช่น rue)

มี 2 รูปแบบ: linear furocoumarins (psoralens — ตั้งตามชื่อ Psoralea corylifolia) มีพิษต่อแสงสูงกว่า และ angular furocoumarins (angelicins — จาก Angelica archangelica) สาร xanthotoxin (8-methoxypsoralen จาก celery) และ bergapten (5-methoxypsoralen จากน้ำมันเบอร์กาม็อต) เป็นตัวอย่างที่สำคัญ

ระดับ furocoumarins สูงขึ้นเมื่อพืชถูกเชื้อราโจมตี ขึ้นฉ่ายสดมี psoralens 10-100 μg/g แต่เมื่อติดเชื้อราอาจสูงถึง 320 μg/g เพียง 1 μg ของ 8-methoxypsoralen ต่อตารางเซนติเมตรของผิวหนังก็สามารถทำให้เกิดตุ่มน้ำได้หลังจากโดนแสง UVA เทียบเท่าแดดฤดูร้อนประมาณ 10 นาที

พืชผลิต photosensitizers เพื่อปกป้องพื้นผิวจากไวรัส แบคทีเรีย สปอร์เชื้อรา ยีสต์ และแมลงขนาดเล็ก สารจากพืชที่ก่อความไวต่อแสง ได้แก่ furocoumarins, pterocarpans, isoquinolines, lignans, sesquiterpenes, hypericins และ curcumins

น้ำมันหอมระเหยจากพืชบางชนิดยังทำให้ผิวหนังเปลี่ยนสี: น้ำมัน juniper, lemon, lime, orange ทำให้ผิวแดงจาก terpenes ส่วนส่วนผสมน้ำหอม เช่น benzyl alcohol, geraniol, lavender oil, sandalwood oil อาจทำให้เกิด post-inflammatory depigmentation

ผู้ที่เก็บสมุนไพรเองต้องมั่นใจ 100% ในการ identification ของพืช กรณีร้ายแรงที่รายงานในอังกฤษคือ การเก็บ foxglove (Digitalis) มาโดยเข้าใจว่าเป็น comfrey ผู้ป่วยเป็นชายสูงอายุที่ได้รับพิษ Digitalis อย่างรุนแรงจนต้องรักษาตัวในห้อง intensive care

ความเสี่ยงจากการเก็บเอง ได้แก่ การเก็บผิดชนิด เก็บจากแหล่งที่ปนเปื้อนสารเคมีการเกษตรหรือโลหะหนัก และการเก็บจากริมถนนที่มีมลพิษจากท่อไอเสีย

Mycotoxins คือสารพิษที่ผลิตโดยเชื้อราและรา มีการค้นพบมากกว่า 300 ชนิด รวมถึง:

• Aflatoxins — มีหลักฐานจากสัตว์ทดลองว่าเป็น carcinogenic ก่อมะเร็งตับ ลำไส้ใหญ่ และไต
• Ochratoxins
• Rubratoxins
• Trichothecenes
• Zearalenone

เชื้อราเติบโตได้ทุกช่วงตั้งแต่เก็บเกี่ยวจนถึงการบริโภค ปัจจัยที่ส่งผลต่อการผลิตไมโคท็อกซิน ได้แก่ อุณหภูมิ ค่า pH relative humidity ความเครียดจากภัยแล้ง และความเสียหายจากแมลง ยิ่งสมุนไพรแห้งมีความชื้นมาก ยิ่งเสี่ยงต่อ mycotoxins มากขึ้น

คนอเมริกันอาจบริโภค aflatoxins ประมาณ 0.15-0.50 μg ต่อวัน FDA กำหนดเกณฑ์ aflatoxins ที่ 0.5 ppb ในนม และ 20 ppb ในผลิตภัณฑ์อาหารอื่น ข้าวโพด ถั่วลิสง และเมล็ดฝ้ายมีความเสี่ยงสูงสุด

มี 2 เหตุผลหลักที่ต้องตรวจวัดระดับ toxic metals ในสมุนไพร: การปนเปื้อนของสิ่งแวดล้อมที่เพิ่มขึ้น และยาสมุนไพรจากเอเชียที่มีรายงานซ้ำๆ ว่ามีโลหะหนักหรือ arsenic ในระดับเป็นพิษ

การศึกษาในเยอรมนีพบว่าระดับมลพิษแตกต่างกันมากในพืชสายพันธุ์เดียวกันที่เก็บจากต่างแหล่ง พืชที่เก็บจากเกาะกลางถนนมี lead สูงกว่าที่เก็บจากริมถนนมาก เช่น Hypericum perforatum จากเกาะกลางถนนมีตะกั่ว 11.97 mg/kg เทียบกับ 1.77 mg/kg จากริมถนน

การชงเป็นชาช่วยลดโลหะหนัก: การศึกษาเปรียบเทียบตะกั่วและแคดเมียมใน 120 ตัวอย่างพบว่า 67-71% ของชาสมุนไพรมีการสกัดโลหะหนักต่ำ (≤25%) แต่ค่าแตกต่างตั้งแต่ 0.1% ถึง 87% ขึ้นกับว่าการปนเปื้อนอยู่บนผิวหรือภายในเซลล์พืช

มีรายงานอย่างสม่ำเสมอเรื่องระดับ toxic metals ที่ยอมรับไม่ได้ในยาสมุนไพร รวมถึงพิษ arsenic ในสิงคโปร์และพิษตะกั่วจากยาสมุนไพรเอเชีย แหล่งปนเปื้อนอาจมาจากหม้อต้มที่ปล่อยตะกั่ว, ลูกถ่วงบด และภาชนะโลหะอื่นๆ

ที่น่าสังเกตคือ ในยาจีนบางสูตร arsenic และ mercury ไม่ใช่สิ่งปนเปื้อน แต่เป็น intentional ingredients ในสูตรยาจีนหลายสูตร ดังนั้นการตรวจพบโลหะหนักในยาเอเชียจึงไม่จำเป็นต้องเป็นอุบัติเหตุเสมอไป

• Pharmacokinetics — การศึกษาการเปลี่ยนแปลงของยาในร่างกาย (การดูดซึม กระจาย เปลี่ยนรูป ขับออก)
• LD50 — ขนาดยาที่ทำให้สัตว์ทดลองตาย 50%
• Therapeutic Index — อัตราส่วนระหว่างขนาดที่เป็นพิษกับขนาดที่รักษา
• Contraindication — สถานการณ์ที่ห้ามใช้ยาเพราะอาจเป็นอันตราย
• Adverse Reaction — ผลข้างเคียงที่ไม่พึงประสงค์จากการใช้ยา
• Dose-Response Relationship — ความสัมพันธ์ระหว่างปริมาณยากับผลที่เกิดขึ้น
• Xenobiotic — สารแปลกปลอมที่ไม่ได้ผลิตตามธรรมชาติในร่างกาย

• Glycosides — สารที่ปล่อยน้ำตาลเมื่อถูกสลาย; รวมถึง cardiac, cyanogenic, anthraquinone glycosides
• Alkaloids — สารไนโตรเจนเบสที่มีฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาสูง
• Pyrrolizidine Alkaloids — PAs ที่ก่อพิษต่อตับ; พบในวงศ์ Boraginaceae, Asteraceae, Fabaceae
• Oxalates — กรดออกซาลิกที่จับแคลเซียม; พบในรูบาร์บ ผักขม
• Coumarins — สารลดการแข็งตัวของเลือด; พบใน sweet clover, tonka bean
• Gossypol — สารจากเมล็ดฝ้ายที่ยับยั้งสเปิร์ม
• Tannins — polyphenols ที่จับโปรตีน; มีทั้งประโยชน์และโทษ
• Furocoumarins — สารก่อความไวต่อแสง; แบบ linear (psoralens) และ angular (angelicins)

• Urticaria — ผื่นบวมแดงที่เกิดทันทีหลังสัมผัส
• Irritant Contact Dermatitis — การอักเสบผิวหนังจากสารระคายเคืองโดยไม่ผ่านภูมิคุ้มกัน
• Allergic Contact Dermatitis — ปฏิกิริยาภูมิคุ้มกันล่าช้าต่อสารภายนอก
• Phytophotodermatitis — ปฏิกิริยาพิษต่อแสงจากสารเคมีในพืช + แสง UV
• Urushiol — สารก่อแพ้ในวงศ์ Anacardiaceae (poison ivy/oak/sumac)
• Aflatoxins — ไมโคท็อกซินก่อมะเร็งจากเชื้อราในอาหาร
• Adulteration — การแทนที่สมุนไพรด้วยสายพันธุ์อื่นที่ด้อยกว่า
• Hapten — โมเลกุลเล็กที่กระตุ้นภูมิคุ้มกันเมื่อจับกับโปรตีน