บทที่ 13 — ระบบย่อยอาหาร (หน้า 2/5)

ท้องอืด ท้องผูก ท้องเสีย และโรคในปาก

สมุนไพรรักษาท้องผูก — ยาระบาย 3 ประเภท

ท้องอืด Flatulence

Summary: Flatulence is normal — most people produce 1–3 pints of gas daily and pass gas 14–23 times. Gas comes from swallowed air and bacterial breakdown of undigested food in the colon. Carbohydrates (raffinose, lactose, fructose, sorbitol, starches, and soluble fiber) are the main gas-producing foods.

แก๊สในลำไส้มาจาก 2 แหล่ง: swallowed air (aerophagia) และการย่อยสลายอาหารที่ย่อยไม่ได้โดย colonic bacteria

อาหารที่ทำให้เกิดแก๊ส ▼

ไขมันและโปรตีนสร้างแก๊สน้อย — คาร์โบไฮเดรตเป็นตัวการหลัก:

  • Raffinose — มากในถั่ว (beans) น้อยกว่าในกะหล่ำ บรอกโคลี ธัญพืช
  • Lactose — น้ำตาลนม พบในผลิตภัณฑ์นมทุกชนิด คนจำนวนมากมี low lactase levels
  • Fructose — ในหัวหอม อาร์ติโชก ลูกแพร์ ข้าวสาลี
  • Sorbitol — ในแอปเปิ้ล ลูกแพร์ พีช ลูกพรุน
  • Starches — มันฝรั่ง ข้าวโพด เส้นก๋วยเตี๋ยว ข้าวสาลี (ข้าวเป็นแป้งชนิดเดียวที่ ไม่ ทำให้เกิดแก๊ส!)
  • Soluble fiber — ย่อยในลำไส้ใหญ่ทำให้เกิดแก๊ส / insoluble fiber ผ่านไปเกือบไม่สร้างแก๊ส

ท้องผูก Constipation

Summary: Constipation is a symptom, not a disease — proper diagnosis is essential. The most common cause is lack of dietary fiber. Three types of laxatives: bulk-forming (safest long-term), osmotic (retain water), and anthraquinone stimulants (senna, cascara — short-term only, potential tumor risk with chronic use).

ท้องผูกเป็น symptom ไม่ใช่โรค การวินิจฉัยที่ถูกต้องสำคัญมาก สาเหตุพบบ่อยที่สุดคือขาด dietary fiber แต่ยังมีสาเหตุอื่น: IBS, diverticular disease, การติดเชื้อ, โรคทวารหนัก, ยา, ความเครียด, ภาวะซึมเศร้า

ฤทธิ์สมุนไพรที่เกี่ยวข้อง: laxatives ชัดเจน แต่ bitters กระตุ้นการย่อย, nervines หากเครียด, antispasmodics หากปวดตะคริว, carminatives ลดอาการเจ็บ

ยาระบาย 3 ประเภท (Types of Laxatives) ▼

1. Bulk-Forming Agents

ปลอดภัยที่สุดสำหรับระยะยาว เลียนแบบผลของอาหารมีเส้นใยสูง: psyllium, บราน, เมทิลเซลลูโลส เป็นโพลีแซ็กคาไรด์จากธัญพืชและเปลือกเมล็ด

  • กระตุ้นลำไส้ด้วย bulking action เร่ง transit time
  • เปลี่ยน intestinal flora — ต้องใช้ 4-6 สัปดาห์ให้ flora ปรับตัว
  • ทำให้อุจจาระนุ่ม ผ่านง่าย
  • สำคัญ: ต้องดื่มน้ำมากเพียงพอ หลีกเลี่ยงในผู้ป่วยที่มี GI stenosis หรือแผล

2. Osmotic Agents

ดูดน้ำไว้ในลำไส้ผ่านออสโมซิส เพิ่มความชุ่มของอุจจาระ ใช้สารเช่น mannitol และ sorbitol

3. Anthraquinone Laxatives

พืชยาระบายที่รู้จักดี ได้แก่ senna, cascara sagrada, rhubarb และ aloe

⚠️ ข้อควรระวัง:

  • ออกฤทธิ์โดยทำลาย epithelial cells → เปลี่ยนการดูดซึม สารคัดหลั่ง และการเคลื่อนไหว
  • ใช้เรื้อรัง → pseudomelanosis coli ซึ่งสัมพันธ์กับมะเร็งลำไส้
  • มีศักยภาพในการ initiate and promote tumorigenesis
  • ห้ามใช้ในผู้ป่วยลำไส้อุดตัน สตรีตั้งครรภ์หรือให้นม อาจปฏิสัมพันธ์กับ cardiac glycosides

ใช้ระยะสั้นค่อนข้างปลอดภัย แต่ ห้ามใช้ระยะยาว

ใบสั่งยาสำหรับท้องผูก ▼
สมุนไพรParts
Rumex crispus (yellow dock)2
Taraxacum officinale root (dandelion)2
Pimpinella anisum (aniseed)1

ทิงเจอร์ถึง 5 ml × 3/วัน — แนวทางอาหารเน้นใยอาหารมีประสิทธิภาพที่สุด

ยาระบายอยู่ลำดับรอง เน้นอาหารมีใยสูง ดื่มน้ำเพียงพอ ออกกำลังกาย เหมาะสม หากไม่พอจึงเสริมด้วย bulk-forming agents สารกระตุ้นใช้เฉพาะกรณีที่ไม่ตอบสนอง

ท้องเสีย Diarrhea

Summary: Diarrhea — loose, watery stools 3+ times/day — is usually self-limiting. Causes include bacterial infections, viruses, food intolerances, parasites, and inflammatory bowel disease. Replacing lost fluids is the primary treatment. Astringent herbs like Filipendula (meadowsweet) are the best gentle treatment.

เช่นเดียวกับท้องผูก ท้องเสียเป็นอาการที่มีสาเหตุหลากหลาย — การวินิจฉัยที่ถูกต้องสำคัญ

สาเหตุของท้องเสีย ▼
  • Bacterial: Campylobacter, Salmonella, Shigella, E. coli
  • Viral: rotavirus, Norwalk, cytomegalovirus, herpes simplex, hepatitis
  • Food intolerances: เช่น แพ้แลคโตส
  • Parasites: Giardia, Entamoeba, Cryptosporidium
  • Drug reactions: ยาปฏิชีวนะ ยาลดความดัน ยาลดกรด
  • Intestinal diseases: IBD, IBS

อันตราย: Dehydration โดยเฉพาะในเด็กและผู้สูงอายุ ต้องทดแทนน้ำและ electrolytes (โพแทสเซียม โซเดียม)

การรักษาและใบสั่งยา ▼

สำคัญที่สุดคือทดแทนน้ำ ยาหยุดท้องเสีย ไม่ แนะนำในท้องเสียจากแบคทีเรีย/ปรสิต — จะกักจุลินทรีย์ไว้ในลำไส้

Filipendula ulmaria (meadowsweet) อาจเป็นยาที่ดีที่สุดสำหรับท้องเสีย โดยเฉพาะในเด็ก ตัวอย่างอื่น: Agrimonia, Alchemilla, Geranium maculatum สมุนไพรฝาดสมานแรงเช่น Quercus (เปลือกโอ๊ก) ใช้เฉพาะทางเลือกสุดท้าย

ใบสั่งยา

สมุนไพรParts
Agrimonia eupatoria1
Geranium maculatum1
Matricaria recutita1

ผสมสมุนไพรแห้ง ชงเป็น infusion ดื่มสม่ำเสมอตลอดวันจนอาการดีขึ้น

อาหาร BRAT สำหรับเด็ก: Bananas, Rice, Applesauce, Toast

แผลร้อนในและโรคเหงือก — สมุนไพรรักษาปัญหาในปาก

โรคในช่องปาก Oral Disorders

แผลร้อนใน — Aphthous Ulcers ▼

Aphthous ulcers (canker sores) เป็นแผลเจ็บในช่องปาก ขนาด 1-15 mm ปกติหายใน 7-21 วัน เกี่ยวข้องกับ lowered immune response, ความเครียด, แพ้อาหาร, ขาดสารอาหาร

ฤทธิ์ที่ต้องการ: anti-inflammatory (ลดปฏิกิริยาเยื่อบุ), antimicrobial (ป้องกันติดเชื้อ), immune support, alterative, demulcent, nervine/adaptogen

สมุนไพรเฉพาะ: Salvia officinalis var. rubia (red sage) — น้ำมันหอมระเหยเข้มข้น เหมาะเป็น mouthwash

ใบสั่งยา

น้ำยาบ้วนปาก: Salvia rubia 1 + Matricaria 1 — ชงเป็น infusion กลั้วบ่อยๆ

รับประทาน: Echinacea 1 + Galium 1 + Calendula 1 — ทิงเจอร์ 3 ml × 3/วัน

บริบทกว้าง: เสริมธาตุเหล็ก วิตามิน C, B complex, สังกะสี ตรวจสุขภาพฟันและกระเพาะ หลีกเลี่ยงอาหารกระตุ้น

โรคปริทันต์ — Periodontal Disease ▼

Periodontal disease ครอบคลุม gingivitis (เหงือกอักเสบ — บวม แดง เลือดออกง่าย) และ periodontitis (ลุกลามถึงกระดูก อาจสูญเสียฟัน)

ฤทธิ์ที่ต้องการ: anti-inflammatory, antimicrobial, astringent (สมานเนื้อเยื่อเหงือก), immune support, vulnerary, alterative

ใบสั่งยา

ทาเหงือก: Myrrh tincture ทาโดยตรง หรือผสมกับ tincture ของ Phytolacca

รับประทาน: Echinacea 1 + Galium 1 + Calendula 1 + Iris versicolor 1 — ทิงเจอร์ 5 ml × 3/วัน

อาหารเสริม: Vitamin C 3-5 g/วัน, Vitamin E 400-800 IU, Vitamin A 20,000 IU, Selenium 400 mcg, Zinc 30 mg, Folic acid 2 mg

← บทนำและอาหาร กรดไหลย้อน แผลเปปติก →