บทที่ 12 — แบบจำลองการแพทย์สมุนไพรแบบองค์รวม (หน้า 4/4)
ขนาดยาและเกณฑ์สูตรตำรับ
ขนาดยาและเกณฑ์สูตรตำรับ Dosage and Formulation Criteria
ปัจจัยกำหนดขนาดยา
การกำหนด formulation และ dosage ไม่ได้ให้เกณฑ์เชิงปริมาณเหมือนเภสัชวิทยาคลินิก ความยืดหยุ่นนี้เป็นประโยชน์สำหรับผู้ปฏิบัติที่มีประสบการณ์:
- Physiological impact — สมุนไพร effector ที่แรงควรสั่งในปริมาณน้อย ส่วน normalizer ที่อ่อนโยนสั่งในขนาดสูงได้
- Desired therapeutic effects — สมุนไพรที่ต้องการผลมากที่สุดอาจเพิ่มขนาดได้ ยาบำรุงและ normalizer ควรใช้สัดส่วนสูง ต้องคำนึงถึง additive effects
- Age or constitution — ผู้ป่วยยิ่งเด็กหรืออ่อนแอ ยิ่งควรลดขนาดยา (อาจไม่สำคัญหากใช้แต่ normalizer)
- Convenience and simplicity — สำคัญสำหรับผู้ป่วยที่มีปัญหา compliance
ตราบใดที่หลีกเลี่ยงสมุนไพรที่อาจเป็นพิษ ขนาดยาที่แม่นยำมักไม่สำคัญมาก — ปัญหาคือมักสั่ง น้อยเกินไป มากกว่ามากเกินไป
สามระดับขนาดยา
| ระดับ | ขนาดยา | คำอธิบาย | ตัวอย่าง |
|---|---|---|---|
| Normalizers | 2–4 g สมุนไพร หรือ 2–4 ml ทิงเจอร์ × 3/วัน | สมุนไพรที่ถือเป็น foods ได้ ไม่จำเป็นต้องแม่นยำ | Urtica dioica, Galium aparine |
| Stronger herbs | 1–2 g หรือ 1–2 ml × 3/วัน | Effectors — ควรระวัง แต่ไม่ถึงเป็นพิษ ใช้เกินอาจได้ฤทธิ์มากเกินไป | Chelone glabra, Drosera rotundifolia |
| Extremely strong | < 1 ml ทิงเจอร์ | ต้องแม่นยำ! ผู้ป่วยจะได้รับผลกระทบหากผิดพลาด ส่วนใหญ่ไม่ค่อยใช้ในสมุนไพรบำบัดสมัยใหม่ | Lobelia inflata, Convallaria majalis |
ข้อโต้แย้งของนักเภสัชวิทยาที่ว่าสารออกฤทธิ์ในพืช variable เกินไปนั้น — ไม่เกี่ยวข้องกับ normalizer และ effector อ่อน แต่มีความสำคัญมากสำหรับสมุนไพรที่แรงมาก
นักสมุนไพรยุโรปใช้ metric system (ml และ g) การใช้ drops หรือ dropperfuls ในอเมริกาเหนือนั้นทั้งสับสนและไม่แม่นยำ
ใบสั่งยาในหนังสือนี้ใช้ part — 1 part = 1 ml ทิงเจอร์ หรือ 1 g สมุนไพรแห้ง ข้อจำกัดคือเมื่อผสมการเตรียมต่างชนิด (เช่น fluid extract เข้มข้นกว่า tincture) ต้องคำนวณให้เหมาะสม
เคล็ดลับปฏิบัติ:
- ขนาด 5 ml ≈ 1 teaspoonful — ง่ายต่อการใช้
- 5 ml × 3 ครั้ง/วัน = 105 ml/สัปดาห์ ≈ ปัดเป็น 100 ml/สัปดาห์
- สำหรับเด็กหรือ effector แรง: ผสมน้ำให้ครบ 5 ml — รักษาความสะดวกแต่ลดขนาดยาจริง
IBS (เน้นท้องเสีย)
| สมุนไพร | Parts | หมายเหตุ |
|---|---|---|
| Myrica cerifera | 2 | Astringent หลัก (เน้นเพราะท้องเสียเด่น) |
| Artemisia vulgaris | 1 | Bitter carminative |
| Matricaria recutita | 1 | Anti-inflammatory carminative |
| Mentha piperita | 1 | Carminative antispasmodic |
| Dioscorea villosa | 1 | Antispasmodic |
| Valeriana officinalis | 1 | Nervine relaxant |
5 ml ทิงเจอร์ × 3/วัน — หากปวดจุกเป็นหลัก เพิ่มสัดส่วน antispasmodic + nervine
Osteoarthritis
| สมุนไพร | Parts |
|---|---|
| Menyanthes trifoliata | 2 |
| Filipendula ulmaria | 1½ |
| Cimicifuga racemosa | 1 |
| Zanthoxylum americanum | 1 |
| Apium graveolens | 1 |
| Angelica archangelica | 1 |
| Achillea millefolium | 1 |
Menyanthes ให้สัดส่วนสูงเพราะผลดีเด่นในข้อเสื่อม; Filipendula เป็นแหล่ง salicylates ที่ไม่ระคายกระเพาะ
Psoriasis
| สถานการณ์ | สูตร | หลักการ |
|---|---|---|
| พื้นฐาน | Arctium 1, Rumex 1, Galium 1, Scutellaria 1 | สัดส่วนเท่ากัน — ไม่มี effector แรงหรือข้อกังวลพิเศษ |
| + ความวิตก | Arctium 1, Rumex 1, Galium 1, Valeriana 1, Verbena 1 | เพิ่ม nervine (Verbena มีฤทธิ์ hepatic ด้วย) |
| รักษายาก | Arctium 2, Rumex 2, Smilax 2, Verbena 2, Phytolacca 1 | ให้ effector แรง (Phytolacca) 1 part แล้วเพิ่มตัวอื่นเป็น 2 parts |
หลักการสำคัญ: เมื่อใช้ effector แรง กำหนดให้ 1 part แล้วเพิ่มสัดส่วนสมุนไพรอื่น
PMS — สองสูตร
สูตร I (ตามอาการ): Scutellaria 2 + Valeriana 1 + Taraxacum leaf 1 — ใช้ "ตามต้องการ" ผู้ป่วยปรับขนาดและเวลาได้เอง
สูตร II (ตลอดรอบ): Vitex 2 + Cimicifuga 1 — ใช้ 5 ml วันละครั้งตลอด menstrual cycle
ประสบการณ์ของผู้ป่วยเป็นหลักนำทาง — รักษามนุษย์ ไม่ใช่ทฤษฎีเบื้องหลังโรค!
เมื่อร่างกายอายุมากขึ้น หลายปัจจัยเปลี่ยนแปลงวิธีใช้สาร ในบริบทของสมุนไพรบำบัดที่เน้น tonics และ effectors อ่อนโยน ปัญหาเหล่านี้มักไม่สำคัญ แต่สำคัญมากกับยาแผนปัจจุบันที่มี narrow therapeutic index
การเปลี่ยนแปลงทางสรีรวิทยาตามอายุ
- ผู้สูงอายุตัวเล็กลง มี higher body fat % และน้ำในร่างกายน้อยลง
- Rate of absorption ลดลง (แต่ไม่ใช่ปริมาณ) — กรดกระเพาะลดลง เลือดไหลในลำไส้ลดลง อาจทำให้ onset of action ช้า
- กรดกระเพาะลดลงประมาณ 5% ต่อทศวรรษหลังอายุ 50
- Renal function ลดลง ~10% ต่อทศวรรษหลังอายุ 40 — เป็นการเปลี่ยนแปลง pharmacokinetic ที่สำคัญที่สุด (GFR ลดลง, เลือดไหลในไตลดลง, การหลั่งท่อไตลดลง)
- Hepatic metabolism ลดลงประมาณ 1% ต่อปีหลังอายุ 40 — Phase I ลดลงมากกว่า Phase II
การเปลี่ยนแปลงจากพยาธิสภาพ
โรคไต ตับ ถุงน้ำดี และหัวใจ ล้วนส่งผลต่อ pharmacokinetics
สาเหตุ Iatrogenic
ปัญหาที่เกิดจากการรักษาเอง — ปฏิกิริยาระหว่างยา การผ่าตัด การฟอกไต หากผู้ปฏิบัติสมุนไพรทำตามแนวทางนี้ ความเสี่ยงน้อยมาก
เด็กมีความต้องการพิเศษ ความสามารถในการรักษาตัวของเด็กน่าทึ่ง แต่ต้องใส่ใจขนาดยา เน้น tonics และ effectors อ่อนโยน
วิธี Dr. Young — ขนาดยาตามอายุ (Table 12.14)
| อายุ | สัดส่วนของผู้ใหญ่ | ตัวอย่าง (ถ้าผู้ใหญ่ = 1.0 g) |
|---|---|---|
| ผู้ใหญ่ | 1 | 1.0 g |
| 12 ปี | ½ | 0.5 g |
| 8 ปี | ⅖ | 0.4 g |
| 4 ปี | ¼ | 0.25 g |
| 2 ปี | ⅛ | 0.125 g |
| 1 ปี | 1/16 | 0.0625 g |
วิธีปรับตาม BNF (Table 12.15)
| อายุ | น้ำหนัก (kg) | ส่วนสูง (cm) | พื้นที่ผิว (m²) | % ของผู้ใหญ่ |
|---|---|---|---|---|
| Newborn | 3.4 | 50 | 0.23 | 12.5% |
| 1 เดือน | 4.2 | 55 | 0.26 | 14.5% |
| 3 เดือน | 5.6 | 59 | 0.32 | 18% |
| 6 เดือน | 7.7 | 67 | 0.40 | 22% |
| 1 ปี | 10 | 76 | 0.47 | 25% |
| 3 ปี | 14 | 94 | 0.62 | 33% |
| 7 ปี | 23 | 120 | 0.88 | 50% |
| 12 ปี | 37 | 148 | 1.25 | 75% |
| ผู้ใหญ่หญิง | 56 | 163 | 1.6 | 100% |
| ผู้ใหญ่ชาย | 68 | 173 | 1.8 | 100% |
สูตรคำนวณ
ตามน้ำหนัก: (น้ำหนักผู้ป่วย kg ÷ 70) × ขนาดยาผู้ใหญ่
ตามพื้นที่ผิว: (พื้นที่ผิวผู้ป่วย m² ÷ 1.8) × ขนาดยาผู้ใหญ่
หมายเหตุ: เด็กเล็กอาจต้องใช้ขนาดยาต่อ kg สูงกว่าผู้ใหญ่ เพราะ higher metabolic rates
โครงร่างบทรักษาตามระบบร่างกาย Outline of Treatment Chapters
ครึ่งหลังของหนังสือเป็นแนวทางการรักษาตาม body system แต่ละบทมีรูปแบบเดียวกัน:
- Name of the Pathology — ใช้ศัพท์การแพทย์ตะวันตก
- Definition — จาก The Merck Manual หรือ Merriam-Webster Medical Dictionary
- Condition Overview — สาเหตุ อาการ การพยากรณ์โรค
- Treatment — ประเด็นการเลือกสมุนไพร เน้น tonic needs — การบำรุงเป็นจุดแข็งเฉพาะของสมุนไพร
- Actions Indicated — ฤทธิ์สมุนไพรที่จำเป็นสำหรับกระบวนการเบื้องหลังโรค พร้อมเหตุผล
- Specific Remedies — พืชที่มีประเพณีการใช้เฉพาะโรค การใช้ดั้งเดิมบ่งบอก efficacy จากการทดสอบในห้องผู้ป่วยตลอดหลายชั่วอายุคน
- A Prescription — ตัวอย่างสูตรตำรับ ไม่ใช่สูตรตายตัว แต่เป็นแนวทางการผสมผสาน ฤทธิ์ ยาบำรุง และสมุนไพรเฉพาะ
- Actions Supplied — วิเคราะห์ว่าใบสั่งยาให้ฤทธิ์ใดบ้าง เพื่อให้ปรับเปลี่ยนได้
- Broader Context — แนะนำวิธีบำบัดเสริม โภชนาการ และวิถีชีวิต
ใบสั่งยาไม่ใช่ "คำตอบที่ถูกต้อง" เพียงหนึ่งเดียว — มีตัวเลือกสมุนไพรมากมาย ทักษะของนักสมุนไพรคือการเต้นรำกับตัวแปรที่ซับซ้อน เมื่อเปรียบเทียบแนวทางระหว่างนักสมุนไพรต่างคน ความแตกต่างมักสะท้อนความอุดมสมบูรณ์ของ materia medica ไม่ใช่ความขัดแย้ง
คำศัพท์สำคัญประจำบท Glossary
| English | ไทย | คำอธิบาย |
|---|---|---|
| Holistic model | แบบจำลององค์รวม | แนวทางการรักษาที่มองผู้ป่วยทั้งคน ไม่ใช่แค่โรค |
| Normalizer | ตัวปรับสมดุล | สมุนไพรที่อ่อนโยน ฟื้นฟูสมดุลตามธรรมชาติ |
| Effector | ตัวออกฤทธิ์ | สมุนไพรที่มีฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาเฉพาะเจาะจง |
| Primary action | ฤทธิ์หลัก | ผลทางสรีรวิทยาหลักของพืช |
| Secondary action | ฤทธิ์รอง | ผลเพิ่มเติมที่มาพร้อมกับฤทธิ์หลัก |
| System tonic | ยาบำรุงระบบ | สมุนไพรที่บำรุงอวัยวะหรือระบบเฉพาะ |
| Therapeutic ecology | นิเวศวิทยาบำบัด | มุมมองที่เห็นการใช้พืชเชื่อมผู้ป่วยกับสิ่งแวดล้อม |
| Contraindication | ข้อห้ามใช้ | เงื่อนไขที่ห้ามใช้สมุนไพรนั้น |
| Pharmacokinetics | เภสัชจลนศาสตร์ | ร่างกายจัดการยาอย่างไร — ดูดซึม กระจาย เผาผลาญ ขับออก |
| Iatrogenic | จากการรักษา | ปัญหาที่เกิดจากการรักษาทางการแพทย์เอง |
| Hematuria | เลือดในปัสสาวะ | อาการเลือดปนในปัสสาวะ |
| Dysmenorrhea | ปวดประจำเดือน | อาการปวดระหว่างมีประจำเดือน |
| Menorrhagia | ประจำเดือนมากผิดปกติ | เลือดออกมากระหว่างมีประจำเดือน |
| Part (unit) | ส่วน (หน่วยวัด) | หน่วยสัดส่วนในสูตรตำรับ 1 part = 1 ml tincture หรือ 1 g herb |
| Compliance | การทำตามคำสั่ง | ผู้ป่วยทำตามแผนการรักษาหรือไม่ |
อ้างอิง (References)
- Bennett JC, Plum F, eds. Cecil Textbook of Medicine, 20th edition. Philadelphia: Saunders, 1996.
- Osol A, ed. Remington's Pharmaceutical Sciences, 15th ed. Easton, PA: Mack, 1975.
- British National Formulary. London: Pharmaceutical Press.